Dat archief ook ter controle en verantwoording kan dienen, illustreren we aan de hand van het werk van de Parlementaire commissie Lumumba. Die commissie onderzocht de precieze omstandigheden waarin de Congolese politicus Patrice Lumumba werd vermoord en ging de eventuele betrokkenheid van Belgische politici na. Dit onderzoek, dat meer dan 40 jaar na datum van start ging, was maar mogelijk door de raadpleging van archieven.

We geven je hier de conclusie van de onderzoekscommissie over dit archiefonderzoek: “De commissie constateert dat het expertise- en onderzoekswerk om te bepalen wat de verantwoordelijkheden waren van de Belgische politici in de moord op Patrice Lumumba mogelijk werd gemaakt dankzij toegang tot een groot aantal archiefstukken van particulieren en de overheid, welke tot dan toe niet toegankelijk waren.”

De commissie formuleerde ook een aanbeveling wat het archiefbeleid in België betreft: “De commissie nodigt de regering uit alle nodige initiatieven te ontwikkelen om de archieven van de verschillende federale Rijksinstanties, en inzonderheid die van het staatshoofd, via een passende toewijzing van personele en financiële middelen, op te sporen, te inventariseren, te structureren en veilig te stellen. Zij vraagt dat de wettelijke verplichtingen ter zake worden geëvalueerd en zo nodig worden aangepast ten einde uitvoering te geven aan het streven om het archiefpatrimonium van de Staat te bewaren. De commissie beveelt een herdefiniëring aan van de regels inzake toegang tot documenten die onder de overheid vallen.”

Interessant is na te gaan welke archieven nu effectief geconsulteerd werden in het kader van dit parlementair onderzoek:

• archief van het Koninklijk Paleis,
• de notulen van de Ministerraad (van de jaren 1959-1961) en uittreksels uit de vergaderingen van het beperkt ministerieel comité voor Afrikaanse zaken, bewaard door de Kanselarij van de Eerste Minister,
• archieven van de staatssecretaris voor Ontwikkelingssamenwerking,
• archieven van de minister van Justitie,
• archieven van de Staatsveiligheid; de Staatsveiligheid heeft zelfs bij hoge uitzondering 44 documenten gedeclassificeerd ten behoeve van het onderzoek, met het oog op de transparantie ten aanzien van de parlementscommissie en van het publiek,
• archieven van de minister van Landsverdediging,
• archieven van de regeringscommissaris belast met het Wetenschapsbeleid,
• archieven van de minister van Binnenlandse Zaken,
• privé-archieven (kabinetsarchieven of archieven van ministers zijn in België niet verplicht neer te leggen en worden volgens de letter van de wet als privé-archief beschouwd): n.a.v. de oprichting van de onderzoekscommissie heeft de minister voor Afrikaanse Zaken, graaf Harold d’Aspremont Lynden, zijn archieven aan het Algemeen Rijksarchief bezorgd; ook de archieven van minister van Buitenlandse Zaken Wigny worden bewaard in het Algemeen Rijksarchief.